Abstract
Ushbu maqola iqlim o‘zgarishi sharoitida O‘zbekistonda past vegetatsiyali hududlarning ekologik tiklanish salohiyatini GIS va masofaviy zondlash asosida baholashga qaratilgan. Tadqiqotda Sentinel-2 va Landsat-8/9 sun’iy yo‘ldosh ma’lumotlari asosida NDVI, EVI, LST va NDWI ko‘rsatkichlari hisoblandi. Shu bilan birga, temporal tahlil, asosiy komponentlar tahlili (PCA) hamda ko‘p mezonli baholash (MCDA) usullari qo‘llanildi. Ekologik tiklanish salohiyatini aniqlash uchun ERPI (Ecological Restoration Potential Index) ishlab chiqildi va validatsiya qilindi. Natijalar 2000–2024 yillar davomida o‘simlik qoplami o‘rtacha 12,4% ga kamayganini ko‘rsatdi. ERPI baholashiga ko‘ra, hududning 34,2% qismi yuqori, 28,6% o‘rta va 37,2% past tiklanish salohiyatiga ega. Yuqori salohiyatli hududlar asosan daryo havzalari va tog‘ oldi zonalarida joylashgan. Tadqiqot natijalari mintaqaviy ekologik siyosatni shakllantirishda amaliy ahamiyatga ega bo‘lib, taklif etilgan ERPI metodikasi ekologik monitoring va ko‘kalamzorlashtirish strategiyalarini ilmiy asosda rejalashtirish uchun samarali vosita bo‘lib xizmat qiladi.
References
1. IPCC. Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report / Ed. V. Masson-Delmotte et al. - Cambridge: Cambridge University Press, 2021. - 2391 p. DOI: 10.1017/9781009157896.
2. Turayev R.A. Qishloq xo‘jaligi yerlari monitoringini yuritish // “O‘zbekiston zamini” ilmiy-amaliy va innovatsion jurnali. - Toshkent: “O‘zdavyerloyiha” DILI. - №3. 2020. - 32-35 b.
3. Wulder M.A., Loveland T.R., Roy D.P. et al. Current status of Landsat program, science, and applications // Remote Sensing of Environment. - 2019. -Vol. 225. - pp. 127–147. DOI: 10.1016/j.rse.2019.02.015.
4. Drusch M., Del Bello U., Carlier S. et al. Sentinel-2: ESA's Optical High-Resolution Mission for GMES Operational Services // Remote Sensing of Environment.- 2012. - Vol. 120. - P. 25–36. DOI: 10.1016/j.rse.2011.11.026.
5. Liu H.Q., Huete A. A feedback based modification of the NDVI to minimize canopy background and atmospheric noise // IEEE Transactions on Geoscience and Remote Sensing. - 1995. -Vol. 33, № 2. - pp. 457–465. DOI: 10.1109/36.377946.
6. Jimenez-Munoz J.C., Sobrino J.A., Skokovic D. et al. Land Surface Temperature Retrieval Methods From Landsat-8 Thermal Infrared Sensor Data // IEEE Geoscience and Remote Sensing Letters. -2014. - Vol. 11, № 10. - pp. 1840–1843. DOI: 10.1109/LGRS.2014.2312032.
7. Gao B.C. NDWI - A normalized difference water index for remote sensing of vegetation liquid water from space // Remote Sensing of Environment. - 2016. -Vol. 58, № 3. - pp. 257–266. DOI: 10.1016/S0034-4257(96)00067-3.
8. SER (Society for Ecological Restoration). The SER International Primer on Ecological Restoration. - Tucson: Society for Ecological Restoration International, 2004. - pp. 13 URL: https://www.ser.org/page/SERDocuments.
9. Chazdon R.L., Broadbent E.N., Rozendaal D.M.A. et al. Carbon sequestration potential of second-growth forest regeneration in the Latin American tropics // Science Advances. - 2016. - Vol. 2, № 5. - e1501639. DOI: 10.1126/sciadv.1501639.
10. Potapov P., Hansen M.C., Laestadius L. et al. The last frontiers of wilderness: Tracking loss of intact forest landscapes from 2000 to 2013 // Science Advances. - 2017. - Vol. 3, № 1. - e1600821. DOI: 10.1126/sciadv.1600821.
11. Aralova D., Khamzina A., Lamers J.P.A. Vegetation dynamics of degraded landscapes in the Aral Sea region // Ecological Engineering. - 2018. - Vol. 156. - 105957. DOI: 10.1016/j.ecoleng. 2018.05.007.
12. Mirzayev N.N., Toshmatov U.X. O'zbekistonda masofaviy zondlash texnologiyalarini ekologik monitoringda qo'llash // O'zbekiston qishloq xo'jaligi fanlari axborotnomasi. -2022. - № 3. 88–95 b.
13. Jurayev, A. et al. Vegetation changes in Syrdarya region. E3S Web of Conferences. 2023. DOI: 10.1051/e3sconf/202340104008.