JAMIYATDA OIV STIGMASI: OʻZBEKISTON SHAROITIDA IJTIMOIY TAMGʻANING PATSIENTLAR HAYOT SIFATIGA PSIXOLOGIK TAʻSIRI
PDF

Keywords

OIV-stigma, ijtimoiy stigmatizatsiya, oʻz-oʻzini stigmatizatsiya qilish, hayot sifati, OIV bilan yashayotgan insonlar, psixologik farovonlik, antiretrovirus terapiya, psixologik interventsiyalar, Oʻzbekiston, madaniy omillar, bagʻrikenglik, ijtimoiy moslashuv.

How to Cite

Amangeldiyev Nurgaliy o‘g‘li, S. (2026). JAMIYATDA OIV STIGMASI: OʻZBEKISTON SHAROITIDA IJTIMOIY TAMGʻANING PATSIENTLAR HAYOT SIFATIGA PSIXOLOGIK TAʻSIRI. JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN, 4(06), 47–59. Retrieved from https://scienceinno.org/index.php/jsiru/article/view/192

Abstract

Ushbu maqola Oʻzbekiston jamiyati kontekstida OIV (odamning immunitet tanqisligi virusi) bilan yashayotgan insonlarning (OIVBY) ijtimoiy stigmatizatsiyasi fenomenini tadqiq etishga bagʻishlangan. OIV infeksiyasi bilan bogʻliq stigma bemorlarning tibbiy yordamga oʻz vaqtida murojaat qilishlariga, antiretrovirus terapiya rejimiga rioya etishlariga hamda ularning ijtimoiy moslashuviga toʻsqinlik qiluvchi eng muhim psixosotsial toʻsiqlardan biri hisoblanadi.

Maqolada OIV stigmasining asosiy shakllari — tashqi (ijtimoiy) va internallashgan (oʻz-oʻzini stigmatizatsiya qilish) turlari hamda ularning OIV-musbat maqomiga ega insonlarning psixologik farovonligi, oʻz-oʻzini baholashi va hayot sifatiga taʻsiri koʻrib chiqiladi. Jamiyatda stigmatizatsiya qiluvchi qarashlarni kuchaytiradigan va bemorlarga oʻziga xos psixologik yuk yuklaydigan Oʻzbekiston jamiyatining madaniy va diniy omillariga alohida eʻtibor qaratilgan.

Mahalliy va xorijiy tadqiqotlar tahlili asosida stigma darajasini pasaytirishga, jamiyatda bagʻrikenglik munosabatini shakllantirishga va OIV bilan yashayotgan insonlarning psixologik barqarorligini oshirishga qaratilgan psixologik interventsiyalarni ishlab chiqish zarurati asoslab berilgan. Tadqiqot natijalaridan klinik psixologlar, ijtimoiy xodimlar va jamoat salomatligi sohasi mutaxassislari oʻz amaliyotlarida foydalanishlari mumkin.

PDF

References

1. Goffman, E. (2001). Stigma: Zametki ob upravlenii isporchennoy identichnostyu (per. s angl.). Moskva: Novoe literaturnoe obozrenie. (Goffman, E. (1963). Stigma: Notes on the management of spoiled identity. Prentice-Hall.) https://www.freelists.org/archives/sig-dea/07-2015/pdfb5xHrmWT1D.pdf

2. Earnshaw, V. A., & Chaudoir, S. R. (2009). From conceptualizing to measuring HIV stigma: A review of HIV stigma mechanism measures. AIDS and Behavior, 13(6), 1052–1063. https://doi.org/10.1007/s10461-009-9514-x

3. Rueda, S., Mitra, S., Chen, S., Gogolishvili, D., Globerman, J., Chambers, L., ... & Rourke, S. B. (2016). Examining the associations between HIV-related stigma and health outcomes in people living with HIV/AIDS: A series of meta-analyses. BMJ Open, 6(7), e011453. https://doi.org/10.1136/bmjopen-2016-011453

4. Parker, R., & Aggleton, P. (2003). HIV and AIDS-related stigma and discrimination: A conceptual framework and implications for action. Social Science & Medicine, 57(1), 13–24. https://doi.org/10.1016/S0277-9536(02)00304-0

5. Nyblade, L., Stockton, M. A., Giger, K., Bond, V., Ekstrand, M. L., Lean, R. M., ... & Wouters, E. (2019). Stigma in health facilities: Why it matters and how we can change it. BMC Medicine, 17(1), 25. https://doi.org/10.1186/s12916-019-1256-2

6. Meyer, I. H. (2003). Prejudice, social stress, and mental health in lesbian, gay, and bisexual populations: Conceptual issues and research evidence. Psychological Bulletin, 129(5), 674–697. https://doi.org/10.1037/0033-2909.129.5.674

7. Sayles, J. N., Wong, M. D., Kinsler, J. J., Martins, D., & Cunningham, W. E. (2009). The association of stigma with self-reported access to medical care and antiretroviral therapy adherence in persons living with HIV/AIDS. Journal of General Internal Medicine, 24(10), 1101–1108. https://doi.org/10.1007/s11606-009-1049-5

8. Godinho, J., Renton, A., Vinogradov, V., Decosas, J., & Tikhonova, L. (2005). Reversing the tide: Priorities for HIV/AIDS prevention in Central Asia. World Bank Working Paper No. 54. https://openknowledge.worldbank.org/handle/10986/8358

9. Dyer, J. (2019). Religion, HIV stigma and the potential role of religious leaders in HIV prevention and destigmatization. Journal of Religion and Health, 58(4), 1233–1248. https://doi.org/10.1007/s10943-019-00776-7

10. BMTning OIV/OITS boʻyicha qoʻshma dasturi (YUNEYDS). (2021). Globalniy doklad ob epidemii SPIDa 2021: likvidirovat neravenstvo — pobedit SPID. YUNEYDS. https://www.unaids.org/en/resources/documents/2021/2021-global-aids-update

11. BMTning OIV/OITS boʻyicha qoʻshma dasturi (YUNEYDS). (2022). Regionalniy doklad po Vostochnoy Evrope i Tsentralnoy Azii: stigma i diskriminatsiya kak barieri v borbe s VICh. YUNEYDS. https://www.unaids.org/en/regionscountries/regions/easterneuropeandcentralasia

12. Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti (JSST). (2020). Consolidated guidelines on strategic information for HIV inside universal health coverage. JSST. https://www.who.int/publications/i/item/9789240010352

13. Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi Respublika OITSga qarshi kurash markazi. (2022). Ejegodniy epidemiologicheskiy otchyot po VICh-infektsii v Respublike Uzbekistan. SSV. https://aidsuzb.uz

14. Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi. (2021). Natsionalnaya strategiya protivodeystviya VICh/SPIDu v Respublike Uzbekistan na 2021–2025 godi. Toshkent. https://minzdrav.uz

15. Karimova, D. X., & Yusupova, N. R. (2020). Psixosotsialnie problemi lyudey, jivushix s VICh, v usloviyax Tsentralnoy Azii: obzor problemi. Jurnal klinicheskoy i prikladnoy psixologii Uzbekistana, 4(2), 45–58.

16. Axmedova, Sh. B. (2019). Sotsialnaya stigmatizatsiya kak barier dlya obrasheniya za meditsinskoy pomoshyu sredi VICh-infitsirovannix v Uzbekistane. Obshestvennoe zdorove i zdravooxranenie, 3(1), 22–30.

17. Antonova, N. V. (2018). Psixologicheskie aspekti VICh-infektsii: uchebnoe posobie dlya psixologov dlya sotsialnix rabotnikov. Moskva: Akademicheskiy proekt.

18. Pokrovskiy, V. V., Yurin, O. G., & Kravchenko, A. V. (2016). Klinicheskaya diagnostika i lechenie VICh-infektsii. Moskva: GEOTAR-Media. https://www.geotar.ru/lots/GS-0003177.html

19. Friedman, S., & Molina, A. (2017). Stigma, discrimination, and HIV: A guide for mental health professionals. International Journal of Mental Health, 46(3), 195–213. https://doi.org/10.1080/00207411.2017.1314143

20. Amirova, L. B. (2021). Psixologicheskaya podderjka VICh-polojitelnix patsientov v usloviyax statsionara: opit i perspektivi. Vestnik psixologii i pedagogiki Uzbekistana, 2(4), 67–79.